Kỳ chuyển nhượng V.League: tiếng ồn át tín hiệu, và thị trường không chịu lưu dữ liệu

Cuối kỳ chuyển nhượng nội địa, tôi ngồi lại phòng làm việc của một câu lạc bộ V.League sau buổi tập chiều. Trên bàn có ba tờ giấy. Tờ thứ nhất là danh sách đăng ký thi đấu gửi lên ban tổ chức. Tờ thứ hai là hợp đồng mẫu của một bản gia hạn vừa được soạn. Tờ thứ ba là bảng chi lương nội bộ in ra để kế toán đối chiếu. Ba tờ giấy nằm cạnh nhau và lệch nhau ở bốn cái tên. Một cầu thủ có tên trong danh sách đăng ký nhưng chưa ký phụ lục. Một người đã đặt bút từ mười ngày trước và chưa ai công bố. Một người được công bố từ hai tuần trước và vẫn chưa được phát số áo. Người thứ tư, một thủ môn dự bị, có mặt trên cả ba tờ giấy nhưng không được nhắc đến trong bất kỳ cuộc họp nào của ban huấn luyện.

Tôi hỏi cán bộ truyền thông của câu lạc bộ: khi nào anh chốt danh sách. Anh cười, nói: khi nào có thông báo chính thức. Câu trả lời đúng về quy trình và rỗng về thông tin. Gần hai mươi năm cầm sổ đi theo các đội bóng, tôi học được một điều: ở V.League, ba tờ giấy lệch nhau không phải lỗi hành chính. Đó là cách thị trường vận hành.

Một cái sân trống đang giữ nhịp trống cho tất cả những ai biết im lặng. Kỳ chuyển nhượng cũng vậy. Phần ồn ào nhất luôn nằm ngoài sân, còn phần quyết định nằm trong ngăn kéo.

Cửa sổ đăng ký, và những gì nó không ghi lại

V.League vận hành theo hai cửa sổ đăng ký cầu thủ trong một mùa giải: giai đoạn trước và đầu mùa, và giai đoạn giữa mùa. Câu lạc bộ nộp danh sách lên ban tổ chức giải, danh sách này được đối chiếu với hợp đồng đã ký và giấy chuyển nhượng quốc tế nếu cầu thủ đến từ nước ngoài. Quota ngoại binh ở V.League 1 trong những mùa gần đây dao động quanh mức ba suất, cộng thêm một suất dành cho cầu thủ gốc Việt hoặc đã nhập tịch. Cơ chế nghe rõ ràng, và trên giấy nó thực sự rõ ràng.

Vấn đề nằm ở chỗ danh sách đăng ký chỉ trả lời một câu hỏi duy nhất: cầu thủ này có được phép vào sân hay không. Nó không trả lời ba câu hỏi quan trọng hơn. Câu lạc bộ trả bao nhiêu. Trả bằng cách nào. Và khoản trả đó chiếm bao nhiêu phần trong tổng chi phí vận hành.

Tiêu chuẩn cấp phép câu lạc bộ của Liên đoàn Bóng đá châu Á buộc các đội tham dự đấu trường châu lục phải có báo cáo tài chính, cơ cấu đội trẻ, tiêu chuẩn sân bãi và nhân sự huấn luyện. Đây là một hệ thống kiểm tra thật. Nhưng nó kiểm tra cái mà câu lạc bộ khai báo, và ở Việt Nam, cái được khai báo thường là bảng lương danh nghĩa, chứ không phải toàn bộ chi phí thật để có một cầu thủ trong đội hình.

Tôi từng ngồi với ba người làm kế toán của ba câu lạc bộ khác nhau. Cả ba đều nói cùng một điều bằng ba cách khác nhau: phần khó nhất của nghề này là làm cho bảng lương trông hợp lý.

Tiền lót tay: khoản chi lớn nhất không ai kiểm tra

Nếu phải chọn một điểm mù lớn nhất của bóng đá Việt Nam trong mỗi kỳ chuyển nhượng, tôi chọn tiền lót tay.

Một bản hợp đồng ở V.League thường được chia thành hai phần. Phần thứ nhất là lương tháng, được ghi trong hợp đồng nộp lên ban tổ chức và xuất hiện trong mọi bảng tổng hợp mà báo chí có thể tiếp cận. Phần thứ hai là khoản trả một lần khi ký hợp đồng, cộng với các khoản thưởng theo mùa, theo trận, theo chỉ tiêu. Phần thứ hai gần như không xuất hiện ở đâu cả.

Với một cầu thủ nội chất lượng cao, tỷ lệ giữa hai phần này có thể đảo ngược hoàn toàn so với cảm giác của người hâm mộ. Mức lương trên giấy có thể nghe rất khiêm tốn. Khoản trả khi đặt bút có thể lớn gấp nhiều lần con số đó. Và khi hợp đồng đáo hạn, cầu thủ trở thành cầu thủ tự do. Lúc đó không có phí chuyển nhượng, không có thương vụ để công bố, không có thương lượng giữa hai câu lạc bộ phải ghi vào bất kỳ sổ sách nào. Chỉ có một chữ ký và một khoản tiền.

Cấu trúc này có một hệ quả kỹ thuật rất cụ thể. Nó khiến mọi nỗ lực kiểm soát chi tiêu trở nên vô nghĩa trước khi bắt đầu. Ở châu Âu, các quy định về công bằng tài chính từng bị chỉ trích vì để lọt những thương vụ như vậy; các cơ chế siết chặt sau này ra đời phần lớn là để bịt đúng cái lỗ đó. Bóng đá Việt Nam chưa từng đi qua giai đoạn siết đầu tiên, nên cái lỗ vẫn còn nguyên, rộng và thoáng.

Tôi đã theo dõi một trường hợp cách đây vài mùa. Một câu lạc bộ công bố bản gia hạn với một tiền vệ trụ cột bằng một dòng thông cáo ngắn, không con số, không thời hạn. Ba tuần sau, ở một buổi cà phê, một người trong ban lãnh đạo nói với tôi rằng tổng giá trị của bản hợp đồng đó tương đương chi phí vận hành cả đội trẻ trong hai năm. Tôi không viết ra con số ấy, vì không có gì xác nhận nó. Nhưng tôi ghi lại phản ứng của người nói: ông ấy kể ra như thể đang nói về một khoản chi rất bình thường.

Nó bình thường thật. Đó mới là điều đáng lo.

Người đại diện, và tại sao tin đồn không bao giờ chết

Trong một thị trường mà giá thật không được công bố, giá được định bằng tin đồn. Đây là quy luật đơn giản nhất và cũng bị hiểu sai nhiều nhất về kỳ chuyển nhượng V.League.

Một người đại diện có ba công cụ: quan hệ với câu lạc bộ, quan hệ với báo chí, và khả năng tạo ra sự cạnh tranh giả. Công cụ thứ ba hiệu quả nhất. Chỉ cần một tin "câu lạc bộ khác đang quan tâm" được đặt đúng chỗ, giá tham chiếu của cuộc đàm phán dịch chuyển ngay lập tức, mà không cần bất kỳ ai kiểm chứng.

Điều này giải thích một hiện tượng mà nhiều người hâm mộ thấy khó hiểu: cùng một cầu thủ, ba tờ báo đưa ba mức giá khác nhau trong cùng một tuần. Không tờ nào bịa hoàn toàn. Cả ba tờ đều đang nhận những con số khác nhau từ những nguồn khác nhau, và không có cơ quan nào đủ thẩm quyền để nói con số nào đúng, bởi vì con số đúng nằm trong một phụ lục hợp đồng mà không ai ngoài hai bên được đọc.

Ở góc độ người làm nghề, tôi buộc phải xếp hạng nguồn theo tiêu chí riêng. Cấp một là văn bản: thông báo của câu lạc bộ, danh sách đăng ký, quyết định của ban tổ chức giải. Cấp hai là người có trách nhiệm phát ngôn, chấp nhận để tên mình được ghi. Cấp ba là người trong cuộc nói trong điều kiện không được ghi tên. Cấp bốn là tất cả những gì còn lại. Phần lớn nội dung mà người hâm mộ đọc mỗi ngày thuộc cấp bốn, và điều đó không có nghĩa nó sai. Nó chỉ có nghĩa là nó chưa được kiểm tra.

Những cái tên đã dạy thị trường cách chờ

Có một nghịch lý thú vị: chính những thương vụ lớn lại là bằng chứng rõ nhất cho sự thiếu minh bạch của hệ thống.

Những trường hợp như Nguyễn Quang Hải hay Nguyễn Hoàng Đức từng khiến thị trường dồn dập trong nhiều tháng, với hàng chục bài viết mỗi tuần, trước khi mọi thứ được chốt bằng một dòng thông báo ngắn. Nguyễn Tiến Linh là cái tên mà mỗi mùa hè đều bị gán với ít nhất hai câu lạc bộ, phần lớn dựa trên suy luận chứ không dựa trên bằng chứng. Ở nhóm cầu thủ gốc Việt và nhập tịch, độ nhiễu còn lớn hơn: một hồ sơ như Filip Nguyễn hay Nguyễn Xuân Son liên quan tới giấy tờ, thời gian cư trú và quy định của liên đoàn, nghĩa là có nhiều điểm có thể bị suy diễn sai hơn là một thương vụ thông thường. Ngay cả Nguyễn Văn Quyết, người gắn cả sự nghiệp với một câu lạc bộ, cũng từng bị đưa vào những kịch bản chuyển nhượng mà chỉ người viết tin là có thật.

Tôi không trách người hâm mộ vì đã tin những tin đó. Tôi trách một hệ thống không cho họ cách nào để không tin.

Những câu chuyện cổ tích bị tiêu thụ rồi bỏ đi

Có một tầng thấp hơn mà ít ai nhìn tới trong mỗi kỳ chuyển nhượng: các câu lạc bộ hạng dưới.

Mỗi mùa, bóng đá Việt Nam sản sinh ra vài câu chuyện đẹp. Một đội bóng nhỏ lên hạng. Một cầu thủ trẻ từ tỉnh lẻ bật lên và được gọi lên đội tuyển. Những câu chuyện ấy được truyền thông đón nhận, được chia sẻ rộng, được dùng làm minh chứng cho sức sống của bóng đá nước nhà. Rồi mùa giải kết thúc, và câu chuyện được đặt xuống.

Vấn đề nằm ở chỗ sau tiếng vỗ tay không có cơ chế nào dịch chuyển nguồn lực về phía đó. Không có khoản chia doanh thu bản quyền nào đủ lớn để một đội hạng dưới sống được qua mùa sau. Không có quỹ hỗ trợ đào tạo trẻ theo cơ chế đào tạo bồi dưỡng bắt buộc giữa câu lạc bộ đào tạo và câu lạc bộ sử dụng. Cầu thủ trẻ được phát hiện ở một đội nhỏ thường ra đi theo dạng hết hợp đồng, nghĩa là câu lạc bộ đào tạo nhận lại đúng khoản tiền bồi dưỡng tối thiểu theo quy định, một khoản không đủ để trang trải chi phí đã bỏ ra.

Cấu trúc này tự thưởng cho người đến sau và tự phạt người làm trước. Trong dài hạn, nó làm cạn nguồn cung ở chính nơi mà bóng đá Việt Nam cần nhất.

Hiểu lầm từ bên ngoài

Nhìn từ bên ngoài, V.League có hai vấn đề được nhắc đi nhắc lại. Thứ nhất là thiếu tiền. Thứ hai là thiếu tài năng. Tôi cho rằng cả hai cách đọc đều đúng một nửa, và nửa còn lại mới là phần quan trọng.

Thiếu tiền là thật, nhưng cách hình dung thông thường về nó thì lệch. Tiền vẫn vào hệ thống. Điều không tồn tại là kênh dẫn tiền có thể đo lường. Bản quyền truyền hình, tài trợ, vé, tiền từ doanh nghiệp chủ quản — dòng chảy đó tồn tại, nhưng phần lớn không được hạch toán theo chuẩn mà một cơ quan quản lý có thể đọc và so sánh giữa các câu lạc bộ. Một giải đấu không có số liệu tài chính so sánh được thì không thể nói câu lạc bộ nào đang làm tốt.

Thiếu tài năng cũng là thật, nhưng không phải vì ít người biết đá bóng. Vấn đề nằm ở chỗ năng lực chỉ được phát hiện khi nó đã đi qua một hệ thống không có khả năng ghi lại dữ liệu. Ở nhiều nền bóng đá, một cầu thủ mười lăm tuổi đã có hồ sơ thi đấu, số phút, vị trí, chỉ số thể lực, lịch sử chấn thương. Ở Việt Nam, phần lớn cầu thủ trẻ bước vào bóng đá chuyên nghiệp với một hồ sơ gần như trống. Khi hồ sơ trống, quyết định tuyển chọn dựa vào cảm giác, quan hệ và ký ức của người xem — ba thứ đều có giá trị, nhưng không thứ nào có thể kiểm chứng.

Đây là điểm tôi muốn nói rõ, vì nó là gốc của gần như mọi vấn đề còn lại: bóng đá Việt Nam không thiếu tiền và không thiếu cầu thủ bằng việc thiếu một tầng dữ liệu có thể truy vết. Khi không có tầng dữ liệu đó, giá được định bằng tin đồn, chất lượng được đánh giá bằng ấn tượng, và cải cách chỉ có thể là khẩu hiệu.

Tôi nhớ một buổi tối ở Doha, khi cả sân vận động không có khán giả. Một nhóm cổ động viên ở Hà Nội mở phòng họp trực tuyến, một trăm hai mươi bảy người, có một cụ bà tám mươi tuổi đặt chiếc áo số 5 cạnh màn hình. Cụ nói với tôi một câu mà đến giờ tôi vẫn dùng làm thước đo: tôi không xem bóng, tôi nhìn thấy tuổi trẻ của mình trong họ. Bóng đá Việt Nam có tầng ký ức dày như vậy. Thứ còn thiếu là tầng ghi chép.

Điều đáng theo dõi trong những tuần tới

Trong ngắn hạn, thứ đáng theo dõi không nằm ở những cái tên được đồn. Nó nằm ở ba thứ có thể kiểm tra được.

Thứ nhất là cấu trúc hợp đồng của các bản gia hạn: thời hạn, điều khoản giải phóng, và cách chia giữa lương tháng với khoản trả khi ký. Thứ hai là danh sách đăng ký chính thức ở cửa sổ giữa mùa, bởi đó là tài liệu duy nhất không thể tranh cãi. Thứ ba là các đội chuẩn bị hồ sơ cấp phép câu lạc bộ, vì hồ sơ đó buộc một câu lạc bộ phải viết ra giấy những gì trước nay chỉ nói miệng.

Với các câu lạc bộ hạng dưới, dấu hiệu cần quan sát là khoản bồi dưỡng đào tạo thực nhận mỗi khi một cầu thủ trẻ ra đi. Nếu khoản đó vẫn ở mức tối thiểu theo quy định, thì mọi câu chuyện cổ tích của mùa giải này sẽ được kể lại y hệt vào mùa sau, với một cái tên khác.

Một cái sân trống đang giữ nhịp trống cho tất cả những ai biết im lặng. Những người làm nghề như tôi có thể tiếp tục ngồi nghe. Nhưng sẽ đến lúc phải yêu cầu một thứ đơn giản hơn nhiều so với chức vô địch: một con số có thể kiểm chứng. Bóng đá Việt Nam không cần thêm một bản hợp đồng được công bố bằng ảnh chụp. Nó cần một hệ thống mà ở đó, ba tờ giấy trên bàn không còn lệch nhau.