Lỗ hổng dữ liệu của bóng đá Việt Nam: Mười bốn trang phân tích không có một con số

Tôi từng cầm trên tay một bản báo cáo phân tích đối thủ dày mười bốn trang. Giấy A4, đóng gáy cẩn thận, in màu, có sơ đồ đội hình và những mũi tên vẽ tay bằng bút dạ xanh. Nó được chuẩn bị cho một trận đấu ở V.League 1. Trong suốt mười bốn trang ấy có đúng ba con số: số áo cầu thủ, chiều cao của cặp trung vệ đội bạn, và tỷ số trận lượt đi.

Không một chỉ số chuyền bóng. Không một phép đo khoảng cách giữa các tuyến. Không một dòng nào ghi đội bạn mất bóng ở đâu, phút thứ bao nhiêu, dưới áp lực của mấy người. Phần “nhận định chiến thuật” gói gọn trong bốn chữ: đá rát, chuyền dài.

Tôi kể câu chuyện này không phải để chê một con người. Tôi kể để nói về một nền bóng đá.

Ở Quảng Châu, nơi tôi đang sống và viết bài cho thị trường Trung Quốc, một trận đấu ở giải hạng hai cũng có thể được mổ xẻ bằng mười hai chỉ số khác nhau, trong đó có những thứ mà phần lớn khán giả Việt Nam chưa từng nghe tên. Ở Hà Nội, ở Nam Định, ở Đà Nẵng, chúng ta vẫn đang tranh luận xem một đội bóng thắng vì bản lĩnh hay vì may mắn. Và chúng ta tranh luận bằng niềm tin, bởi vì chúng ta không có gì khác để tranh luận.

Trong bóng đá, điều hiển nhiên nhất thường là thứ ít ai kiểm chứng nhất.

BỐI CẢNH: MỘT NỀN BÓNG ĐÁ TRANH LUẬN BẰNG TRỰC GIÁC

Cần nói ngay một điều cho công bằng: V.League không thiếu số liệu ở tầng thô. Ban tổ chức vẫn công bố bàn thắng, kiến tạo, thẻ phạt, số phút ra sân. Các nền tảng thống kê quốc tế vẫn ghi nhận tỷ lệ kiểm soát bóng, số cú sút, số đường chuyền. Nhưng đó là những con số mô tả kết quả cuối cùng của một hành động, không phải con số mô tả quá trình dẫn tới hành động ấy.

Biết một đội sút mười tám lần không cho tôi biết đội đó sút tốt hay sút bừa. Biết một đội giữ bóng 62% không cho tôi biết họ giữ bóng ở đâu — trước vòng cấm đối phương hay trước vòng cấm nhà mình. Biết một tiền vệ chuyền thành công 54 đường không cho tôi biết trong 54 đường ấy có bao nhiêu đường xuyên tuyến, bao nhiêu đường chuyền về ngang, bao nhiêu đường đẩy trách nhiệm sang chân đồng đội.

Và đó chính là chỗ bóng đá Việt Nam mù.

Tôi đã theo dõi bóng đá Việt Nam đủ lâu để nhận ra một quy luật: mọi cuộc tranh luận chiến thuật ở đây, sau cùng, đều kết thúc bằng cảm giác. Người hâm mộ nói về “tinh thần”. Bình luận viên nói về “bản lĩnh”. Ban huấn luyện nói về “duyên”. Ba từ ấy có một điểm chung: không ai kiểm chứng được chúng, và vì thế, không ai phải chịu trách nhiệm về chúng.

Đây không phải lỗi của khán giả. Khán giả chỉ phản ứng với thứ họ được cho xem. Nếu suốt hai mươi năm, truyền hình chỉ cung cấp tỷ số, kiểm soát bóng và số cú sút, thì khán giả sẽ học cách tranh luận bằng đúng ba thứ đó, cộng thêm trực giác. Trực giác là phần thưởng dành cho những nền bóng đá thiếu dữ liệu.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi ở V.League trong nhiều mùa giải, tôi có thể khẳng định một điều gây khó chịu: phần lớn các quyết định thay người ở phút 60 tới 75 tại giải đấu này được đưa ra dựa trên cảm nhận về nhịp độ trận đấu, chứ không dựa trên bất kỳ chỉ số thể lực hay chỉ số không gian nào. Không ai trong ban huấn luyện biết chính xác cầu thủ của mình đã chạy bao nhiêu mét ở cường độ cao trong 15 phút vừa qua. Họ đoán. Và khi họ đoán sai, họ gọi đó là rủi ro.

LÕI VẤN ĐỀ: CHÍN CHIỀU KHÔNG CÓ DỮ LIỆU

Hãy bắt đầu từ thứ dễ đo nhất mà lại ít được đo nhất: áp lực.

Trong phân tích bóng đá hiện đại, người ta dùng một chỉ số gọi là PPDA — số đường chuyền đối phương được phép thực hiện trước khi đội mình thực hiện một hành động phòng ngự. Chỉ số càng thấp, áp lực càng cao. Một đội pressing tốt ở châu Âu thường có PPDA dưới 8. Một đội lùi sâu chờ đợi thường có PPDA trên 14.

Tại V.League, không có cơ quan nào công bố chỉ số này. Không một câu lạc bộ nào trong số mười bốn đội của mùa giải gần nhất duy trì hệ thống thu thập dữ liệu theo trận đủ chi tiết để tính ra nó.

Hệ quả không nằm ở chỗ chúng ta thiếu một con số đẹp. Hệ quả nằm ở chỗ chúng ta không thể phân biệt được hai loại đội bóng hoàn toàn khác nhau. Một đội pressing có tổ chức và một đội chạy loạn xạ đều có thể kết thúc trận đấu với quãng đường di chuyển tương đương nhau. Quãng đường di chuyển và số lần bứt tốc được đóng gói như chỉ số nỗ lực, nhưng chạy vô hiệu cũng tạo ra con số đẹp. Cầu thủ chạy 11,4 km một trận chưa chắc đã hữu ích hơn cầu thủ chạy 9,8 km nhưng luôn đứng đúng chỗ.

Đây là điểm mù đầu tiên, và nó là điểm mù nền tảng, bởi vì mọi thứ khác đều đứng trên nó.

Chiều thứ hai: kết quả và quá trình.

Trong bóng đá, có hai loại đội bóng nguy hiểm. Loại thứ nhất thắng nhờ quá trình tốt và sẽ tiếp tục thắng. Loại thứ hai thắng nhờ quá trình tệ và sẽ sớm sụp đổ. Phân biệt hai loại này cần một chỉ số gọi là bàn thắng kỳ vọng — xG.

Không có xG, chúng ta chỉ có bảng xếp hạng. Và bảng xếp hạng là công cụ dối trá nhất trong mọi công cụ của bóng đá, bởi vì nó trộn lẫn kỹ năng với may mắn rồi đóng gói cả hai thành một con số duy nhất.

Tôi đã từng chứng kiến một đội bóng ở V.League thắng năm trong bảy trận đầu mùa với hiệu số bàn thắng tối thiểu, trong khi bị đối phương tạo ra số cơ hội rõ ràng nhiều gấp đôi. Cả thành phố ca ngợi họ. Ba tháng sau, họ thua tám trong mười một trận và ban huấn luyện bị thay. Không ai trong số những người từng ca ngợi hiểu chuyện gì đã xảy ra. Câu trả lời nằm trong dữ liệu mà không ai thu thập.

Người ta nhìn bảng xếp hạng, tôi nhìn khe hở giữa các con số.

Chiều thứ ba: tiền và thị trường chuyển nhượng.

Đây là nơi sự mù dữ liệu trở thành thiệt hại tài chính trực tiếp. Một câu lạc bộ ở V.League ký hợp đồng với một ngoại binh dựa trên ba nguồn: một video tổng hợp dài sáu phút, lời giới thiệu của một người môi giới, và một lần xem trực tiếp ở giải đấu nước ngoài. Không có hồ sơ chấn thương dài hạn. Không có dữ liệu về quãng đường chạy ở cường độ cao trong ba mùa gần nhất. Không có phân tích về việc cầu thủ này ghi bàn chủ yếu từ đâu — trong vòng cấm hay ngoài vòng cấm, từ bóng sống hay từ tình huống cố định.

Kết quả là một thị trường nơi giá trị chuyển nhượng không phản ánh chất lượng, mà phản ánh chất lượng của người môi giới. Một tiền đạo có hồ sơ dữ liệu tốt nhưng người đại diện yếu sẽ bị định giá thấp. Một tiền đạo tầm thường nhưng có người đại diện khéo léo sẽ được trả gấp ba lần xứng đáng.

Và khi những bản hợp đồng ấy thất bại, câu lạc bộ không sửa hệ thống đánh giá. Họ sa thải huấn luyện viên.

Chiều thứ tư: quản trị và thể chế.

AFC có những tiêu chuẩn cấp phép câu lạc bộ liên quan tới cơ cấu tổ chức, cơ sở vật chất, và hệ thống đào tạo trẻ. Nhưng tiêu chuẩn cấp phép không đòi hỏi một bộ phận phân tích dữ liệu. Vì thế, không câu lạc bộ nào ở V.League có nó một cách bắt buộc.

Đây là một sự thật cần nói thẳng: chúng ta đang vận hành một giải bóng đá chuyên nghiệp quốc gia mà không có một chuẩn mực tối thiểu nào về năng lực phân tích. Một đội bóng có thể vô địch với một huấn luyện viên trưởng, hai trợ lý, một bác sĩ và một người lo hậu cần. Ở Nhật Bản, đó là cơ cấu của một đội hạng ba.

Chiều thứ năm: phòng thay đồ và vòng quay huấn luyện viên.

Không có dữ liệu thể lực cá nhân, ban huấn luyện không biết ai đang quá tải. Không có dữ liệu khối lượng tập luyện, họ không biết ai đang trong giai đoạn tích lũy. Và vì không biết, họ xử lý chấn thương bằng phản ứng: cầu thủ đau thì nghỉ, hết đau thì đá.

Vòng quay huấn luyện viên ở V.League là một trong những vòng quay nhanh nhất khu vực Đông Nam Á. Một huấn luyện viên có thể mất việc sau bốn trận. Nhưng nếu nhìn kỹ, phần lớn những lần sa thải ấy không phải là phán đoán chiến thuật. Chúng là phản ứng với áp lực truyền thông, và áp lực truyền thông được xây dựng trên cảm giác, không trên dữ liệu.

Chiều thứ sáu: rủi ro hệ thống.

Hãy tưởng tượng một câu lạc bộ mất đi trụ cột vì chấn thương. Không có hồ sơ dữ liệu, ban huấn luyện không biết mất bao nhiêu phần trăm khả năng tạo cơ hội, bao nhiêu phần trăm khả năng phòng ngự từ xa, bao nhiêu phần trăm khả năng không chiến. Họ chỉ biết họ mất một cái tên. Và họ thay thế bằng một cái tên khác, không phải bằng một chức năng khác.

Đây là lý do vì sao các đội bóng Việt Nam thường sụp đổ theo chuỗi thay vì suy giảm từ từ. Chuỗi sụp đổ là dấu hiệu của một hệ thống không có phương tiện đo lường.

Chiều thứ bảy: truyền thông và câu chuyện.

Báo chí thể thao Việt Nam làm rất tốt phần kể chuyện. Chúng ta có những cây bút mô tả trận đấu hay hơn nhiều nền bóng đá phát triển. Nhưng kể chuyện và phân tích là hai nghề khác nhau, và chúng ta đang thiếu nghề thứ hai một cách có hệ thống.

Khi không có dữ liệu, câu chuyện sẽ lấp vào chỗ trống. Một cầu thủ đá hay ba trận được gọi là “hiện tượng”. Một cầu thủ đá kém ba trận bị gọi là “hết thời”. Cả hai kết luận đều được rút ra từ một mẫu quá nhỏ để có ý nghĩa, nhưng không ai phản đối, bởi vì không ai có con số để phản đối.

Chiều thứ tám: chuỗi đào tạo trẻ.

Các học viện ở Việt Nam — Hoàng Anh Gia Lai, PVF, Viettel, Hà Nội — đã làm được điều mà nhiều nước trong khu vực không làm được: sản xuất ra một thế hệ cầu thủ có kỹ thuật cá nhân tốt. Nguyễn Quang Hải, Nguyễn Hoàng Đức, Đỗ Hùng Dũng, Nguyễn Tiến Linh, Nguyễn Văn Toàn, Phạm Tuấn Hải, Đoàn Văn Hậu, Vũ Văn Thanh, Nguyễn Thành Chung, Bùi Hoàng Việt Anh — đó là một thế hệ đủ sức chơi ở đẳng cấp châu lục.

Nhưng không học viện nào trong số đó theo dõi cầu thủ của mình bằng dữ liệu sau khi họ rời lò. Không ai biết một cầu thủ tốt nghiệp PVF ở tuổi 19 đã tiến bộ bao nhiêu sau ba năm, ở khía cạnh nào, và vì sao những người khác cùng khóa lại không tiến bộ. Chúng ta đào tạo bằng niềm tin và thu hoạch bằng hy vọng.

Chiều thứ chín: chuỗi truyền dẫn của cả ngành.

Hãy nối tất cả lại. Thiếu dữ liệu ở tầng học viện khiến việc đánh giá tài năng trẻ thành cảm tính. Thiếu dữ liệu ở tầng câu lạc bộ khiến thị trường chuyển nhượng bị méo giá. Thiếu dữ liệu ở tầng giải đấu khiến truyền thông xây dựng câu chuyện sai. Và thiếu dữ liệu ở tầng truyền thông khiến khán giả không có công cụ để đòi hỏi tốt hơn.

Đây là một vòng lặp khép kín, và nó tự tái tạo qua mỗi mùa giải.

GÓC PHẢN BIỆN: CÓ THỂ TÔI ĐANG SAI, VÀ SAI Ở ĐÂU

Đến đây, tôi phải tự phản biện chính mình, bởi vì một bài viết không có phần tự phản biện chỉ là một bản tuyên ngôn.

Có ba lý do để nghi ngờ toàn bộ lập luận trên.

Thứ nhất, dữ liệu không miễn phí. Một hệ thống thu thập dữ liệu theo trận đấu đủ chi tiết có thể tiêu tốn một khoản ngân sách mà một câu lạc bộ V.League tầm trung không có. Nếu số tiền đó phải lựa chọn giữa một chuyên viên phân tích và một tiền đạo ngoại biết ghi bàn, thì lựa chọn thứ hai thắng trong ngắn hạn. Và bóng đá Việt Nam đang sống trong ngắn hạn.

Thứ hai, dữ liệu không thay thế được con mắt. Có những huấn luyện viên ở V.League đọc trận đấu tốt đến mức họ thay người đúng ở phút mà dữ liệu cũng sẽ đề xuất, chỉ là họ không cần dữ liệu. Gọi họ là lạc hậu là một sự xúc phạm không cần thiết.

Thứ ba, và đây là điều quan trọng nhất: có một thứ ở bóng đá Việt Nam mà dữ liệu đang mô tả sai. Tôi gọi nó là sự thụ động thông minh.

Lùi sâu không phải hèn, đó là cách người thông minh đợi kẻ ngốc lao tới.

Trong nhiều mùa giải, các đội bóng Việt Nam chơi tốt nhất khi họ nhường thế trận. Đó không phải là sự yếu đuối — đó là một lựa chọn chiến thuật có tính toán, dựa trên hiểu biết rằng ở một giải đấu nơi chất lượng chuyền bóng dưới áp lực còn hạn chế, việc để đối phương cầm bóng nhiều lại là cách hiệu quả nhất để giành lại bóng ở vị trí nguy hiểm.

Nhưng đây là nghịch lý: chúng ta đang làm đúng một điều mà không có phương tiện để chứng minh nó đúng. Và khi kết quả không đến, không ai bảo vệ được lựa chọn ấy. Huấn luyện viên bị sa thải, đội bóng quay về lối chơi tấn công theo số đông, và chu kỳ bắt đầu lại.

Điều mà bóng đá Việt Nam thiếu không phải là dữ liệu. Điều mà bóng đá Việt Nam thiếu là câu hỏi.

Dữ liệu không có câu hỏi chỉ là đồ trang trí. Một câu lạc bộ có thể mua một phần mềm phân tích đắt tiền, thuê một chuyên viên, và vẫn không tiến bộ một bước nào, bởi vì họ không biết mình đang cố trả lời điều gì. Chiến thuật không phải công thức. Nó là câu trả lời cho câu hỏi ngược: đối thủ sợ điều gì nhất?

Và để trả lời câu hỏi ấy, bạn cần biết đối thủ sợ điều gì. Biết điều đó cần quan sát. Quan sát cần ghi chép. Ghi chép cần kỷ luật. Và kỷ luật là thứ rẻ nhất trong tất cả những thứ tôi vừa liệt kê — rẻ hơn một tiền đạo ngoại, rẻ hơn một phần mềm, rẻ hơn một chuyến đi xem giò cầu thủ ở nước ngoài.

Tôi đọc dữ liệu, và dữ liệu thì thầm một cái tên chưa ai chọn.

Cái tên ấy, ở bóng đá Việt Nam, không phải một cầu thủ. Nó là một chức danh chưa tồn tại trong biên chế của bất kỳ câu lạc bộ nào ở V.League.

KẾT: MỘT DỰ ĐOÁN CÓ THỂ KIỂM CHỨNG

Tôi sẽ đưa ra một dự đoán có thể kiểm chứng, bởi vì dự đoán không kiểm chứng được chỉ là văn học.

Trong vòng ba mùa giải tới, câu lạc bộ đầu tiên của V.League bổ nhiệm một chuyên viên phân tích dữ liệu toàn thời gian vào biên chế chính thức sẽ không vô địch ngay. Họ sẽ đứng thứ ba hoặc thứ tư, với một đội hình không được đánh giá cao trước mùa giải. Và điều đáng chú ý hơn cả: trong hai mùa tiếp theo, ít nhất bốn câu lạc bộ khác sẽ sao chép mô hình ấy — không phải vì họ hiểu dữ liệu, mà vì họ hiểu bảng xếp hạng.

Đó là cách mọi thay đổi thực sự diễn ra ở bóng đá Việt Nam. Không phải bằng niềm tin vào phương pháp, mà bằng sự ghen tị với kết quả.

Mọi dự đoán đều có thể sai. Sai mà kèm dữ liệu trung thực vẫn đáng giá hơn đúng nhờ may mắn.

Câu hỏi thật sự không phải là liệu bóng đá Việt Nam có nên dùng dữ liệu hay không. Câu hỏi thật sự là: khi một nền bóng đá đã hai mươi năm tranh luận bằng cảm giác, điều gì sẽ xảy ra với những người đã dành cả sự nghiệp để trở thành chuyên gia của cảm giác ấy?