Trọng tài chết trên võ đài Mexico: hồ sơ khép lại, hệ thống thì chưa từng mở

Ngày 6 tháng 10, tại một đêm diễn ở Nezahualcóyotl, rìa phía đông Thành phố Mexico, một trọng tài mặc áo sơ mi trắng bước vào giữa võ đài. Anh không bước vào để làm nhiệm vụ. Người ta giữ đầu anh, gập cổ anh, rồi thả anh xuống theo một trong những động tác bị hạn chế nhất của lucha libre. Anh không đứng dậy. Bản mổ tử thi ghi ba dòng: chấn thương sọ não do lực tác động, phù não, xuất huyết dưới nhện. Ba dòng đó đủ để nói rằng đây là một cú va đập xoay chuyển năng lượng cao, không phải một suy sụp từ từ. Và cũng đủ để nói rằng người đứng giữa sàn đấu đêm đó chưa từng được huấn luyện để nhận nó.

El Hijo de Fishman, người thực hiện động tác, bị bắt ngày 7 tháng 10 với cáo buộc ngộ sát theo luật hình sự Mexico, rồi được thả sau hai ngày. Đến ngày 14 tháng 10, anh ta tổ chức họp báo: khẳng định động tác mình dùng là một biến thể backdriver, không phải martinete, và phủ nhận ý định. Một thỏa thuận bồi thường khoảng 585.000 peso, tương đương hơn 30.000 USD, được cho là đã khép lại hồ sơ. Ngày 20 tháng 10, trên sóng TV Azteca, hai đồng nghiệp là Ángel Garza và Arez lên tiếng. Họ không nói về tai nạn. Họ nói về việc tai nạn bị biến thành tiết mục.

Cần đặt đúng vị trí của bộ môn này trước khi phân tích bất cứ điều gì. Lucha libre là một môn trình diễn có kịch bản, kết quả định trước, không phải võ đối kháng. Nó không có bảng xếp hạng, không có tỉ lệ dứt điểm, không có chỉ số chính xác để tranh luận. Cái nó có là một hệ thống kỹ thuật nguy hiểm được truyền qua nhiều thế hệ, một nền văn hóa "respeto" gắn với mặt nạ và thứ bậc, và một nền quản trị gần như trống rỗng.

Đây là chỗ tôi muốn dừng lâu hơn phần lớn các bản tin.

Động tác gây chết người thuộc họ piledriver, nhóm kỹ thuật đưa đối thủ xuống bằng đầu. Trong cơ sinh học, nó đặt cột sống cổ vào trạng thái nén kèm gập. Người nhận động tác không hề thụ động: họ phải thu cằm, giữ trục cột sống thẳng, tiếp lực bằng vai và lưng trên, đồng thời phối nhịp với người thực hiện. Toàn bộ phần an toàn của động tác nằm ở phía người nhận. Một trọng tài mặc quần áo thường, không có huấn luyện ngã, không có bài tập cơ cổ, không có kiểm tra y tế trước đêm diễn, không thể thực hiện phần đó. Cần phân biệt rạch ròi: cảnh trọng tài bị đánh ngã là một spot tiêu chuẩn, được dàn dựng để tạo lợi thế cho một kết thúc lắt léo. Nhận một cú thả bằng đầu là chuyện khác hoàn toàn về bản chất lực học.

Sai số hệ thống nằm ở chỗ khác: việc đưa một người không phải diễn viên vào vai diễn viên. Piledriver sống sót được khi cả hai bên đều được huấn luyện và phối hợp. Ở đây một trong hai bên không có năng lực phối hợp.

Điều khiến tôi chú ý thứ hai là bản đồ hành chính của vụ việc. Cái chết xảy ra ở Hidalgo. Lần trở lại sàn đấu diễn ra ở Nezahualcóyotl, bang Mexico. Cơ quan duy nhất lên tiếng công khai là Ủy ban Lucha Libre Thành phố Mexico, dưới tên El Fantasma, và nội dung phát ngôn là một lời kêu gọi tôn trọng trọng tài, không phải một lệnh đình chỉ. Ba địa hạt, ba thẩm quyền, và không địa hạt nào phủ được cả hai sự kiện. Mexico không có cơ quan quản lý lucha libre cấp quốc gia, không có sổ đăng ký treo giò, không có cơ chế công nhận án phạt giữa các bang.

Kết quả là một khoảng trống có thể dự đoán trước. Thỏa thuận bồi thường hoạt động như một giấy phép lao động. Hồ sơ hình sự khép lại thì không còn ràng buộc pháp lý; không ủy ban nào phủ được cả hai địa điểm thì không có ràng buộc hành chính. Việc trở lại võ đài là kết quả logic của một hệ thống chưa từng được thiết kế để chặn ai.

Ở điểm này cần tách ba sự kiện pháp lý mà báo chí thường gộp làm một: được thả sau hai ngày, đạt thỏa thuận bồi thường, và chấm dứt truy tố. Trong tố tụng Mexico, đó là ba giai đoạn khác nhau, và nguồn cấp một chưa phân định rõ. Một thỏa thuận bồi thường không đồng nghĩa với kết luận vô tội.

Mức 585.000 peso đáng được đọc theo cách của một nhà kinh tế, không phải của một luật sư. Một mạng người được định giá ngang một chiếc xe hơi cũ hạng trung. Mức giá đó chỉ tồn tại được trong một thị trường không bảo hiểm sự kiện, không quỹ tử tuất, không công đoàn, và người nhà nạn nhân không có vị thế kiện tụng thực tế. Trọng tài indie là nhóm lao động nhận thù lao thấp nhất trên tấm áp phích và chịu rủi ro thể chất cao nhất.

Và đây là điểm dữ liệu bắt đầu lệch khỏi câu chuyện truyền thông.

Sau cái chết, có ít nhất hai sự cố liên quan đến trọng tài trong khoảng hai tuần: một ở Tecámac, một ở Arena San Juan Pantitlán. Ở sự kiện thứ hai, trọng tài Robert Chacón bị giữ vào đúng thế đòn đó, rồi được thả ra sau khi khán giả la ó. Đám đông, nhóm người được huấn luyện để thích cái quá giới hạn, đã từ chối chính cái quá giới hạn ấy. Đó là tín hiệu rõ nhất trong toàn bộ câu chuyện.

Tôi tin vào những con số được lưu trữ thầm lặng, hơn cả những lời hứa ồn ào. Và ở đây, đơn vị đáng tin không phải peso. Đơn vị là hai. Hai lần tái diễn rủi ro trong hai tuần sau một ca tử vong. Một lần là sai sót. Hai lần là mẫu hành vi.

Phần lớn bản tin dừng ở câu "một người đàn ông đã chết, vụ án được dàn xếp bằng tiền, và anh ta quay lại làm việc". Cách đọc đó đúng về mặt sự kiện nhưng sai về mặt cơ chế, vì nó đặt trách nhiệm lên một cá nhân trong khi thứ sụp đổ là một chuỗi cung ứng.

Nghĩ theo hướng khác: nếu ngày mai El Hijo de Fishman bị cấm vĩnh viễn, rủi ro trên võ đài indie Mexico không giảm. Cấu trúc khuyến khích không hề thay đổi. Một cú ngã gây chết người làm tăng giá trị thương mại của chính cú ngã đó trên thị trường shock-value. Điều này tạo ra một vòng phản hồi dương: tai nạn nâng sức bán, sức bán khuyến khích tái diễn, tái diễn nâng xác suất tai nạn thứ hai. Không ủy ban nào phá được vòng này. Chỉ nhà đài và các promotion lớn phá được, bằng cách ngừng đặt lịch, và họ sẽ làm thế một cách im lặng, không thông cáo.

Góc nhìn thứ hai khó nghe hơn: bản thân người thực hiện cũng là một ca rủi ro. Trở lại sàn đấu trong vòng hai tuần sau khi là nguyên nhân trực tiếp gây chết đồng nghiệp, rồi tái hiện đúng thế đòn ấy, là một mẫu hành vi phù hợp với ba khả năng: phủ nhận, văn hóa "làm tới" của giới indie, hoặc áp lực kinh tế. Ba khả năng đó không loại trừ nhau. Cả ba đều cần can thiệp, không chỉ cần lên án.

Cơ thể không bao giờ đàm phán, nó chỉ âm thầm ký trước bản án. Bản án ở đây đã được ký ngày 6 tháng 10, và hệ thống đọc nó thành một dòng tin ngắn.

Trong nhiều năm ngồi ở hàng ghế cuối các sàn đấu nhỏ, tôi học được một điều: thứ bảo vệ người yếu thế không phải là thiện chí của người mạnh, mà là một quy trình có thể tra cứu. Boxing và MMA có ủy ban thể thao cấp bang, có sổ y tế, có cơ chế công nhận án treo giò giữa các địa hạt. Lucha libre không có gì trong số đó.

Nếu có một việc đáng làm ngay lúc này, nó nhỏ hơn nhiều so với một bộ luật: một chứng chỉ huấn luyện ngã cho trọng tài, và một danh sách động tác cấm liên quan đến trọng tài, áp dụng ở cấp giấy phép địa phương. Buriram dạy tôi rằng dữ liệu chưa bao giờ vô tội, chỉ là nó đang chờ một người đọc. Ở Nezahualcóyotl, dữ liệu đã lên tiếng từ ngày 6 tháng 10. Người đọc vẫn chưa xuất hiện.