Một chữ 'võ' gộp bốn luật thi đấu: lỗ hổng phân loại mà thể thao đối kháng chưa chịu gọi tên

Trong một đêm cuối tuần, tôi đọc hết hơn bốn nghìn bình luận dưới một clip được gắn thẻ "võ thuật" trên mạng xã hội. Bên trong clip là một bài thảo luật wushu, dạng biểu diễn được chấm theo độ khó và chất lượng động tác. Nhưng phần lớn người xem lại mang thước đo của MMA ra để phán xét: đánh thế này thì chết, động tác kia có dùng được trong thực chiến không. Cuộc tranh luận kéo dài nhiều giờ và chia thành hai phe, nhưng cả hai phe đều bỏ qua một điều: họ đang tranh luận bằng hai hệ quy chiếu không thể quy đổi cho nhau. Tôi từng đứng ở cả hai phía của cuộc tranh cãi ấy, và tôi hiểu vì sao nó không bao giờ kết thúc.

Vấn đề nằm ở chính cái nhãn. "Võ thuật" là một nhãn cấp cha, chứ chưa bao giờ là một môn thi đấu. Dưới cái nhãn ấy là quyền anh với mười hai hiệp và luật đếm, là kickboxing với nhịp độ trao đổi cao, là Muay Thai với tám điểm chạm hợp lệ, là MMA vận hành theo bộ luật thống nhất, là grappling với đấu vật và khóa siết, là sanda cho phép đá, đấm và vật ngã, và là wushu thảo luật được chấm bằng điểm khó cùng chất lượng biểu diễn. Mỗi hệ thống có logic chiến thắng riêng. Quyền anh thắng bằng cách hạ gục hoặc ghi điểm theo hiệp. Wushu thảo luật không có đối thủ để hạ gục, chỉ có giám khảo và bảng điểm. MMA cho phép kết thúc bằng khóa siết. Sanda trừ điểm khi vận động viên ngã. Bốn môn, bốn cách thắng, bốn cách thua, nhưng cùng nằm dưới một chữ.

Cái bẫy lớn nhất của thể thao đối kháng nằm ở khâu phân loại, chứ không nằm trên võ đài: một cái nhãn cấp cha đang buộc khán giả dùng sai thước đo cho sai hệ thống. Tôi tự đếm lại cách các trang thể thao trong nước gắn thẻ nội dung trong ba tháng gần đây, dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi. Kết quả: gần như toàn bộ tin về quyền anh chuyên nghiệp, MMA và sanda đều nằm chung một thư mục tên "võ thuật", trong khi thảo luật bị đẩy sang mục văn hóa và biểu diễn. Việc gộp ấy có cái lợi là dễ tìm, nhưng cái hại lớn hơn: người mới đọc không thể phân biệt đâu là thành tích thi đấu, đâu là thành tích biểu diễn, và đâu là kỷ lục đối kháng. Họ đọc một tin về huy chương sanda rồi đem so với thành tích của một nhà vô địch MMA, như thể hai con số ấy cùng nằm trên một trục.

Tôi thử làm một phép so nhỏ. Lấy ba dòng tiêu đề cùng gắn thẻ "võ thuật" trên ba trang khác nhau, tôi đối chiếu nguồn số liệu: một dòng dẫn số liệu trận đấu của một tổ chức MMA, một dòng dẫn điểm số của một kỳ đại hội thể thao, một dòng dẫn huy chương của một giải thảo luật. Ba loại số liệu, ba đơn vị đo, ba cách kiểm chứng. Nhưng trên cùng một trang thẻ, chúng nằm cạnh nhau không một dòng chú thích. Người đọc không có lỗi khi hiểu nhầm. Người làm nhãn mới là người tạo ra sự nhầm lẫn ấy.

Ở tầng tổ chức, khoảng cách còn rõ hơn. Liên đoàn wushu quốc tế quản các giải thảo luật và sanda theo bộ luật riêng, với hệ thống chấm điểm dựa trên độ khó và tính chuẩn xác. Còn MMA chuyên nghiệp vận hành theo bộ luật thống nhất, nơi trọng tài có quyền dừng trận khi một võ sĩ mất khả năng tự vệ. Một bên gọi đó là điểm số, một bên gọi đó là hạ gục kỹ thuật. Không có cầu nối tự động nào giữa hai bên. Khi một nền tảng phát trực tuyến bán vé theo lượt mua, họ bán sự kiện MMA như một sản phẩm giải trí có đối kháng. Khi một liên đoàn tổ chức giải thảo luật, họ bán một sự kiện thể thao có tính biểu diễn. Đây là hai mô hình kinh doanh, hai tệp khán giả, hai cách kiếm tiền khác nhau, nhưng vẫn bị xếp chung một nhãn.

Chuyện nghiêm trọng hơn nằm ở sức khỏe vận động viên. Với MMA và quyền anh, rủi ro chấn thương não tích lũy là rủi ro thật, có tên gọi riêng, và là lý do tồn tại của các quy định nghỉ bắt buộc sau khi bị hạ gục. Với wushu thảo luật, rủi ro chính lại nằm ở khớp và dây chằng do các động tác xoay, nhảy và tiếp đất. Đem tiêu chuẩn an toàn của môn này áp cho môn kia là vô nghĩa. Một võ sĩ cắt cân để vào hạng có thể gặp sự cố trước cả khi lên đài; một võ sĩ thảo luật có thể chấn thương đầu gối trong một cú tiếp đất không ai chấm điểm. Cùng là chấn thương, nhưng cơ chế và cách phòng ngừa khác nhau đến mức không thể dùng chung một bản hướng dẫn.

Ở đây tôi có thể sai. Người ta gọi tôi là kẻ ngược dòng, tôi gọi đó là cách tôi giữ mình tỉnh táo. Tôi từng công khai dự đoán sai ở một giải lớn, và bài học để lại không phải là đừng dự đoán, mà là đừng dùng sai thước đo. Nếu tôi sai lần này, cái sai sẽ nằm ở chỗ tôi đòi tách bạch quá mức. Có ý kiến cho rằng gộp chung lại giúp võ thuật có một mặt trận truyền thông lớn hơn, giúp các môn nhỏ được chú ý nhờ hơi nóng của MMA. Điều đó có lý. Chiếc bẫy ngược không phải để chống người chơi, mà để chống định kiến, kể cả định kiến của chính tôi. Nếu việc gộp nhãn thật sự đưa được một võ sĩ sanda ra ánh sáng, tôi sẵn sàng nhận mình cứng nhắc. Nhưng dữ liệu tôi tự đếm cho thấy phần lớn nội dung gộp nhãn đang bị hiểu sai, chứ chưa chắc được hiểu đúng.

Để hiểu một trận cầu, tôi nhìn vào thất bại trước trận cầu. Với thể thao đối kháng, thất bại đầu tiên là thất bại trong khâu gọi tên. Nếu một chữ "võ" vẫn đủ để chứa cả một bài thảo luật lẫn một trận tranh đai, thì người hâm mộ sẽ tiếp tục tranh cãi mà không bao giờ chạm được vào bản chất. Câu hỏi tôi để lại: đến bao giờ các nền tảng chịu tách nhãn, để một tấm huy chương thảo luật không còn bị đem so với một chiến thắng đối kháng?