Bi-a Việt Nam: Một cái tên, năm bộ môn và khoảng trống không ai đếm

Tối thứ Bảy cuối tháng Chín, tại một câu lạc bộ bi-a trên đường Nguyễn Khánh Toàn, Hà Nội, mười hai bàn carom kín chỗ. Trên màn hình lớn, một trận bán kết World Cup 3 băng đang bước vào lượt đấu thứ hai. Ở dãy bàn sát cửa, một nhóm bạn trẻ vừa đặt cơ xuống, ngẩng lên nhìn màn hình rồi hỏi nhau: “Đây là bi-a lỗ hay bi-a băng vậy?” Không ai trả lời được. Người phục vụ cũng chỉ cười.

Ở Việt Nam, “bi-a” là một từ. Đằng sau nó là năm bộ môn hoàn toàn khác nhau: carom (3 băng và 1 băng), pool (8 bóng, 9 bóng, 10 bóng), snooker, Heyball (bi-a Trung Quốc 8 bóng) và bi-a Nga. Mỗi bộ môn có luật chơi, kỹ thuật nền tảng, hệ thống giải đấu và dòng tiền riêng. Nhưng công chúng vẫn gọi tất cả là “bi-a”. Sự nhập nhằng ấy không vô hại. Nó đang định hình sai lệch cách chúng ta đọc thành tích của các cơ thủ Việt Nam, và tệ hơn, cách chúng ta phân bổ nguồn lực cho môn thể thao này.

Để hiểu vấn đề, cần đặt lên bàn ba con số. Thứ nhất, Việt Nam là một trong những quốc gia có phong trào carom 3 băng mạnh nhất châu Á, với hệ thống câu lạc bộ trải khắp các tỉnh thành từ Bắc vào Nam. Thứ hai, kể từ khi giải World Cup 3 băng được đưa về Bình Dương, Việt Nam trở thành một trong số ít quốc gia Đông Nam Á đăng cai thường niên một giải đấu thuộc hệ thống Liên đoàn Bi-a Thế giới. Thứ ba, ở chiều ngược lại, pool chuyên nghiệp và snooker tại Việt Nam gần như không có hệ thống giải quốc gia đủ tầm để nuôi cơ thủ chuyên nghiệp.

Ba con số đó vẽ ra một bức tranh lệch. Carom có sân chơi, có tiền thưởng, có khán giả. Pool có khán giả nhưng thiếu sân chơi đỉnh cao trong nước. Snooker gần như chỉ tồn tại ở dạng phong trào. Và tất cả cùng mang một cái tên: bi-a.

Điều đáng nói là sự lệch này không phải lỗi của ai. Nó là hệ quả của cách môn thể thao này du nhập vào Việt Nam. Carom 3 băng đến trước, bám rễ vào các câu lạc bộ truyền thống. Pool đến sau, gắn với văn hóa giải trí đường phố. Snooker đến muộn nhất và chưa bao giờ có cơ hội bứt phá vì thiếu bàn đạt chuẩn và thiếu thầy. Khi ba dòng chảy ấy nhập vào cùng một cái tên chung, người ngoài cuộc đương nhiên không phân biệt được.

Tôi từng chứng kiến một biên tập viên thể thao gọi Trần Quyết Chiến là “tay cơ bi-a số một Việt Nam”. Câu đó không sai, nhưng thiếu. Quyết Chiến là cơ thủ carom 3 băng, không phải cơ thủ pool. Nếu đặt anh vào một bàn pool 9 bóng, kết quả sẽ khác hoàn toàn. Một câu thiếu định ngữ tưởng như nhỏ, nhưng nó cho thấy cả một hệ thống truyền thông đang gọi sai tên thứ mình đang nói tới.

Hãy bắt đầu bằng kỹ thuật, vì đó là nơi sự khác biệt lộ ra rõ nhất. Carom 3 băng chơi trên bàn không lỗ, với ba viên bi. Cơ thủ ghi điểm bằng cách để viên bi của mình chạm vào cả hai viên còn lại trong cùng một cú đánh, và đường bi phải qua ít nhất ba băng. Kỹ thuật nền tảng là kiểm soát xoáy và tính toán đường băng, gần với hình học hơn là lực. Một cơ thủ 3 băng giỏi phải nhớ hàng nghìn thế bi và đường băng trong đầu.

Pool 9 bóng chơi trên bàn có sáu lỗ, với mục tiêu đưa bi đúng thứ tự vào lỗ. Kỹ thuật nền tảng là đánh chính xác, kiểm soát bi cái, và tư duy chiến thuật trong việc để lại thế khó cho đối thủ. Không có chuyện “đường băng” ở đây; có chuyện “để bi” và “phá bi”.

Snooker chơi trên bàn lớn nhất, lỗ nhỏ nhất, với 22 viên bi và hệ thống điểm phức tạp. Kỹ thuật nền tảng là đánh chính xác tuyệt đối ở cự ly dài và xây dựng chuỗi điểm liên tục.

Ba bộ môn, ba bộ kỹ năng gần như không chuyển đổi được cho nhau. Một cơ thủ 3 băng hàng đầu thế giới có thể thua một cơ thủ pool nghiệp dư khá trên bàn 9 bóng, và ngược lại. Đây không phải chuyện hiếm; đây là quy luật.

Vậy mà trên truyền thông Việt Nam, tất cả vẫn là “bi-a”. Hệ quả thứ nhất là về nhận thức. Khán giả không biết mình đang xem gì, nên không thể đánh giá đúng độ khó của thành tích. Khi Trần Quyết Chiến vào sâu một giải World Cup 3 băng, đó là thành tích ở đẳng cấp thế giới của một bộ môn mà Việt Nam có truyền thống. Khi một cơ thủ pool Việt Nam vô địch một giải khu vực, đó là câu chuyện hoàn toàn khác, ở một bộ môn mà Việt Nam còn non. Gộp hai thứ vào một, ta vừa thổi phồng cái này vừa hạ thấp cái kia.

Hệ quả thứ hai là về tiền. Dòng tiền trong thể thao chảy theo định vị, không chảy theo tài năng thuần túy. Một nhà tài trợ rót tiền vào “bi-a Việt Nam” mà không biết mình đang tài trợ carom hay pool thì không thể đo lường hiệu quả. Và khi không đo được, họ rút lui ở mùa sau. Tôi đã đọc đủ nhiều bản kế hoạch tài trợ để thấy mẫu hình này lặp lại: một giải carom được gọi tên đúng thì sống, một giải pool bị dán nhãn “bi-a” chung chung thì lụi dần.

Hệ quả thứ ba là về đào tạo. Nếu không tách bộ môn, ta không thể xây lộ trình. Một đứa trẻ mười tuổi bước vào câu lạc bộ cần biết mình học gì: học carom để theo đuổi hệ thống UMB, học pool để nhắm tới các giải 9 bóng quốc tế, hay học snooker để đi con đường dài. Ba lộ trình, ba hệ thống giải, ba mức chi phí. Nhập nhằng ở đây nghĩa là đào tạo tràn lan, không có đầu ra.

Có một chi tiết tôi muốn nhấn mạnh, vì nó là bằng chứng cho toàn bộ lập luận trên. Ở nhiều tỉnh thành, một câu lạc bộ có cả bàn carom, bàn pool và bàn snooker trong cùng một mặt bằng. Về thương mại, đó là quyết định hợp lý để phục vụ nhiều nhóm khách. Nhưng về đào tạo, đó là cái bẫy. Cơ thủ trẻ bị phân tán giữa ba bộ kỹ năng, không bộ nào đủ sâu. Khoảng trống chỉ hiện ra khi ta đếm từng con số thay vì nghe từng lời khen.

Tôi không săn tin. Tôi săn khoảng lặng giữa hai lần họ trả lời phỏng vấn. Và khoảng lặng lớn nhất trong câu chuyện bi-a Việt Nam là ở chỗ này: chúng ta đang thắng ở một bộ môn, đang loay hoay ở bộ môn thứ hai, và gần như không tồn tại ở bộ môn thứ ba, nhưng lại kể câu chuyện như thể chỉ có một.

Hãy nhìn vào cấu trúc giải đấu để thấy rõ hơn. Hệ thống UMB dành cho carom có các giải World Cup tổ chức đều đặn, cộng thêm các giải châu lục và giải vô địch thế giới. Đó là một hệ sinh thái hoàn chỉnh: có điểm xếp hạng, có suất tham dự, có tiền thưởng. Pool có hệ thống của Matchroom và các tour quốc tế, nhưng Việt Nam hầu như không có đại diện thường trực. Snooker có hệ thống World Snooker Tour với ngưỡng vào cực cao, và với điều kiện hiện tại, một cơ thủ Việt Nam muốn vào tour này cần nguồn lực mà cá nhân không thể tự lo.

Ba hệ sinh thái, ba mức độ tiếp cận. Việt Nam đang ở vị thế của một quốc gia mạnh một chân, và cái chân còn lại chưa được xác định rõ là chân nào.

Để thấy rõ hơn nữa, hãy đặt Việt Nam cạnh các nước láng giềng. Hàn Quốc xây được một hệ thống carom 3 băng gắn với các giải chuyên nghiệp và truyền hình, biến bộ môn này thành sản phẩm có khán giả ổn định. Nhật Bản có truyền thống carom lâu đời cùng văn hóa câu lạc bộ chỉn chu. Trung Quốc đầu tư mạnh vào pool và Heyball, với tiền thưởng lớn và hệ thống giải quốc nội quy mô. Mỗi nước chọn một hướng và đi sâu. Việt Nam có phong trào carom mạnh không kém, nhưng lại chưa biến nó thành một hệ thống có sản phẩm rõ ràng.

Đây là lúc cần nói về người hùng thầm lặng, vì trong câu chuyện này họ tồn tại nhưng không được gọi tên. Đó là những người chủ câu lạc bộ giữ bàn carom đạt chuẩn dù giá thuê mặt bằng tăng. Đó là những huấn luyện viên dạy đường băng mà không có hợp đồng chính thức. Đó là những người tổ chức giải phong trào để cơ thủ trẻ có chỗ thi đấu. Không ai trong số họ xuất hiện trên bảng thành tích, nhưng nếu thiếu họ, toàn bộ hệ thống carom sụp trong một mùa.

Điều phản trực giác ở đây là: thành công của carom có thể đang cản trở phần còn lại của bi-a Việt Nam.

Nghe có vẻ vô lý. Nhưng hãy nghĩ theo logic nguồn lực. Khi một bộ môn đã có thành tích, có ngôi sao, có giải đấu quốc tế trên sân nhà, mọi sự chú ý và tiền bạc có xu hướng dồn vào nó. Điều đó tốt cho carom. Nhưng nó tạo ra một cái ô che: dưới cái ô ấy, pool và snooker không có động lực để xây dựng hệ thống riêng, vì mọi người mặc định rằng “bi-a Việt Nam đang ổn”. Sân trống, tiền vẫn chảy vào một hướng, và sự tập trung ấy hóa ra là một cái ô che cho những kẻ cố chấp không chịu nhìn sang bên.

Tôi không nói carom nên bị cắt nguồn lực. Tôi nói carom cần được gọi đúng tên, để phần nguồn lực còn lại có thể chảy sang nơi khác một cách có ý thức. Một quốc gia chỉ mạnh một bộ môn thì vẫn là quốc gia mạnh một bộ môn, không phải cường quốc bi-a. Và nếu ta cứ gọi tất cả là “bi-a”, ta sẽ không bao giờ nhìn thấy khoảng trống đủ rõ để lấp.

Ba con số của tôi đã bẻ gãy một giả định vừa chớm nở: rằng phong trào mạnh đồng nghĩa với hệ thống mạnh. Phong trào mạnh là điều kiện cần. Hệ thống mạnh, với định vị bộ môn rõ ràng, mới là điều kiện đủ.

Nếu tôi được đặt một câu hỏi cho những người làm bi-a Việt Nam, nó sẽ là: khi bạn nói “bi-a”, bạn đang nói về bộ môn nào? Trả lời được câu đó, một cách cụ thể, với luật, với hệ thống giải, với lộ trình đào tạo và với dòng tiền riêng, là bước đầu tiên để biến một phong trào thành một nền thể thao. Còn nếu không, chúng ta sẽ tiếp tục thắng ở nơi mình mạnh, loay hoay ở nơi mình yếu, và gọi tất cả bằng một cái tên duy nhất.